Tekst: Wenancjusz Ochmann, Fundacja ARTeria
Zdjęcie: Michalina Kuczyńska
„Szyby kopalniane i kominy hut, Giszowiec i Nikiszowiec, hałdy i loft Bolko to niektóre elementy mozaiki tworzące Śląsk industrialny. Proste bryły dzieł architektury początku XX w. to akcenty śląska modernistycznego. Dywan „Mohohej”, Śląski Teatr Tańca, Rawa Blues… to niektóre motywy Śląska artystycznego. Jest jeszcze Śląsk ulotny, fantastyczny, trudny, piękny, czasem surrealistyczny w pracach Horsta Bienka, Kazimierza Kutza, Lecha Majewskiego, Teofila Ociepki… Tegoroczna edycja Europejskich Dni Dziedzictwa przybliża kolejny element tej inspirującej mozaiki: Śląsk grodów, zamków i twierdz. Zabytki dziedzictwa militarnego i ślady działań wojennych zachęcają do zainteresowania architekturą obronną, do pogłębienia wiedzy historycznej i refleksji nad burzliwymi dziejami tego regionu.” – te słowa napisała Anna Ochmann, prezeska Fundacji ARTeria, w 2009 roku, we wstępie do pierwszego drukowanego regionalnego informatora Europejskich Dni Dziedzictwa, który współfinansowała nasza organizacja.
Przez lata staraliśmy się w zespole Fundacji ARTeria pokazać różnorodność regionu i opowiadać o niej w sposób angażujący. Przez wiele lat współorganizacji Europejskich Dni Dziedzictwa w województwie śląskim, tworzyliśmy inspirujący program wydarzeń i organizowaliśmy dziesiątki wycieczek. Nie były to działania oparte na technologii, lecz na relacji i opowieści – zanim zaczęliśmy mówić o aplikacjach i cyfrowych rozwiązaniach, pracowaliśmy bezpośrednio z ludźmi i miejscami. Kluczowe było nie tylko to, co się komunikuje, ale jak się o tym mówi. Osobiste oprowadzanie, lokalni przewodnicy i dodatkowe wydarzenia pozwalały uczestnikom wejść w bezpośredni kontakt z historią miejsca. Widzieliśmy, że dobrze opowiedziana historia przyciąga uwagę i buduje zaangażowanie – na tyle silne, że wiele inicjatyw było kontynuowanych także poza oficjalnymi ramami wydarzenia.
To doświadczenie stało się punktem wyjścia do dalszych działań. Pokazało potencjał lokalnych narracji i bezpośredniego doświadczenia, ale też ich ograniczenia przede wszystkim w zakresie dostępności i skali. W warunkach cyfrowych pytanie nie brzmi już, czy korzystać z technologii, ale jak robić to w sposób, który nie zatraci tego, co najcenniejsze: autentyczności, zaangażowania i poczucia odkrywania.
Edukacja w obszarze dziedzictwa kulturowego przez lata opierała się głównie na modelach transmisyjnych, w których wiedza przekazywana jest w sposób linearny poprzez wykład, opis lub tradycyjne zwiedzanie. Choć takie podejście nadal jest szeroko stosowane, coraz częściej okazuje się niewystarczające w pracy z młodym pokoleniem wychowanym w środowisku cyfrowym i przyzwyczajonym do interaktywności. Jednocześnie rośnie problem spadającego zainteresowania dziedzictwem kulturowym wśród młodych ludzi, co wiąże się zarówno ze zmianami w sposobach konsumowania treści, jak i ograniczeniami tradycyjnych metod edukacyjnych.
W tym kontekście uczenie poprzez zabawę, a szczególnie wykorzystanie questów, staje się istotną alternatywą. Questy, rozumiane jako strukturyzowane doświadczenia oparte na narracji, zadaniach i rozwiązywaniu problemów, wprowadzają nową dynamikę uczenia się. Uczestnik przestaje być biernym odbiorcą treści, stając się aktywnym odkrywcą. Podejście to wpisuje się w teorię uczenia się przez doświadczenie, zgodnie z którą wiedza powstaje poprzez działanie, refleksję i interakcję (Kolb, 1984).
Kluczową rolę odgrywają tu elementy grywalizacji takie jak wyzwania, progresja, nagrody i angażująca narracja, które zwiększają motywację i zaangażowanie użytkowników (Deterding et al., 2011). W przypadku edukacji kulturowej oznacza to przejście od biernego odbioru do aktywnego uczestnictwa, często połączonego z rozwijaniem myślenia krytycznego i umiejętności interpretacji.
Istotną zaletą questów jest ich elastyczność. Mogą funkcjonować zarówno w przestrzeni fizycznej, jak i cyfrowej. Questy terenowe, oparte na geolokalizacji, pozwalają doświadczać dziedzictwa „na miejscu”, wzmacniając kontekst i zaangażowanie. Z kolei questy wirtualne zapewniają dostępność niezależnie od lokalizacji użytkownika. Połączenie obu form tworzy model hybrydowy, który jest zarówno inkluzywny, jak i skalowalny.
Z perspektywy edukacyjnej questy wspierają rozwój wielu kompetencji. Od wiedzy historycznej, przez umiejętności cyfrowe, po kompetencje społeczne i obywatelskie. Ma to szczególne znaczenie w kontekście europejskim, gdzie dziedzictwo kulturowe jest istotnym elementem budowania tożsamości i spójności społecznej (European Commission, 2014).
Jednocześnie warto zachować krytyczną perspektywę wobec cyfryzacji. Badania wskazują, że intensywne korzystanie z mediów cyfrowych może wiązać się z obniżeniem zdolności koncentracji i pogorszeniem jakości przetwarzania informacji wśród młodszych pokoleń (Twenge, 2017; OECD, 2021). W odpowiedzi na te wyzwania projekt Civic Heritage Quest przyjmuje świadomie model hybrydowy, łączący doświadczenia online z działaniami w przestrzeni rzeczywistej. Questy terenowe angażują użytkowników fizycznie i poznawczo, wymagając uważności, obserwacji i interpretacji, co pozwala równoważyć potencjalne ograniczenia środowiska cyfrowego.
W rezultacie questy nie są jedynie narzędziem angażowania, ale sposobem na redefinicję relacji między odbiorcą a dziedzictwem – z pasywnej na aktywną, z odtwórczej na odkrywczą.
Bibliografia:
Deterding, S., Dixon, D., Khaled, R. i Nacke, L. (2011) ‘From game design elements to gamefulness: Defining “gamification”’, Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference, s. 9–15. DOI:10.1145/2181037.2181040
European Commission (2014) Towards an integrated approach to cultural heritage for Europe. Brussels: European Commission. https://www.cor.europa.eu/en/our-work/opinions/cdr-5515-2014
Falk, J.H. i Dierking, L.D. (2013) The museum experience revisited. Walnut Creek: Left Coast Press. DOI https://doi.org/10.4324/9781315417851
Joint Research Centre (2019) Engaging citizens with cultural heritage through digital technologies. Luxembourg: Publications Office of the European Union. https://www.heritageresearch-hub.eu/app/uploads/2025/10/RECHARGE_PolicyRecommendations_July2025.pdf
Kolb, D.A. (1984) Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Englewood Cliffs: Prentice Hall.
OECD (2021) 21st-Century Readers: Developing Literacy Skills in a Digital World. Paris: OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2021/05/21st-century-readers_26f2b462/a83d84cb-en.pdf
Twenge, J.M. (2017) iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy and Completely Unprepared for Adulthood. New York: Atria Books. DOI:10.1111/fcsr.12345